W dwudziestu kilku drzeworytach, składających się na tę tekę graficzną, trudno wyczerpać wszystkie pierwiastki architektury ludowej, a trudniej jeszcze zawrzeć w niej wszystkie motywa budownictwa prasłowiańskiego. Niechcąc przeciążyć wydawnictwa, unikając znużenia, któreby wielkie wyczerpujące wydawnictwo spowodować mogło, pragnąłem odtworzyć tylko ogólny zarys architektury prasłowiańskiej, najszlachetniejsze i ogólne motywa tej sztuki ludowej.

In an album of such modest dimensions, containing but twenty odd engravings it would be difficult to give all the principal elements of peasant architecture, and more difficult still to include all the motives of ancient Slavic architecture. Wishing to avoid the possible tedium of a more exhaustive publication, I have confined myself to a general sketch of ancient Slavic architecture, to the noblest and most frequent motives of peasant Art.

Przez zwykłą bramkę (drzeworyt 1), jakich najrozmaitsze odmiany rozsiane są po wszystkich zagrodach dzisiejszej słowiańszczyzny, przez taką prymitywnie ryzowaną w najrozmaitsze zdobiny furtę z przełazem, wejść i dziś jeszcze można w ów prastary świat budownictwa prasłowiańskiego, skrytego w zamierzchłych czasach Lecha, Czecha i Rusa w mrocznych głębinach borów i puszcz bezbrzeźnych.

Through an ordinary gate (engr.1), such as, with many variations exist on all the zagrody (homesteads) on Slav territory to-day, through a gate of such primitive design, with its high threshold and varying decorations, we may still to-day pass into the hoary world of Slavic architecture, away back in the times of Lech, Czech and Rus, the legendary ancestors of the Slavic peoples, shrouded in the gloom of trackless, endless forests.

Przez bramki takie wchodzić się musiało i do kątyn (drzeworyt 2) modrzewiowych, wzniesionych wśród świętych gajów, w których wiekowe buki i dęby o powykręcanych w przeróżne kąty pniach, pokryte bujnemi mchami, brały świątynie te w swe ramiona rozrosłych konarów i chroniły je od burz i wichrów, od zębów czasu.

Through such a gate one entered the temples of larchwood (engr.2), erected among the sacred groves, where venerable beeches and oaks with twisted, moss-grown trunks encircled the temples with their spreading branches, sheltering them from wind and storm, and the ravages or time.

W ów prastary, zaczarowany świat prasłowiańskiej kultury i dziś jeszcze wejść można nie tylko ścieżką bujnej fantazji artysty, lecz także przez zagrodę wieśniaka, którego chata (drzeworyt 3), zbudowana nad brzegiem jeziora, niczem się nie różni od chat osad palowych. Zbudowana ona według tych samych zasad i zastosowana do miejsca, na którem wzniesioną została, przenosi myśl naszą w tysiące lat wstecz, w epokę, gdy przodkowie nasi zamiast stali używali kamiennych toporów nie tylko do budowy swych chat i chyż, ale i do walki z wrogiem – najezdcą.

Into that magic world of Slavic culture we may to-day still enter, not only by paths opened up for us by the exuberant fancy or the artist, but also by the zagroda of the peasant  (engr.3) whose dwelling, built on the edge of a lake, differs in no wise from the dwellings or pile-built settlements. Built according to the same principles and adapted to the spot on which it was erected, it carries us back thousands of years to the epoch when our forefathers wielded axes of stone instead of steel, not only in the building of their dwellings, but also in battle with the invading enemy.

Ten typ chat palowych (drzeworyt 4) pomimo zmienionych warunków życia zachował się do dziś dnia, bo tradycja – ta święta nić łącząca teraźniejszość z przeszłością – daje nam i dziś jeszcze możność zbadania typowej budowli z czasów osadnictwa palowego, wzniesionej jednak nieraz na zupełnie suchym gruncie.

This type of pile-dwelling (engr.4), has, despite the changed conditions of life, continued to exist up to the present time, for tradition, that sacred tie which unites the present to the past, affords us to-day still the possibility of studying typical buildings of the time of pile-built settlements, built however not infrequently on perfectly dry ground.

Pale i słupy tak silnie przyjęły się w budownictwie słowiańskim, że każdy tyn, otaczający zagrodę i zamieniający ją w obronną, choć prymitywną twierdzę, miał u bramy (drzeworyt 5) ozdobne słupy, a nad daszkiem symbole słońca. Każda chata, na której szczycie wznosiły się ku niebu pazdury, miała podcienia (drzeworyt 6), wsparte na rzezanych podporach.

Piles and wooden pillars are so much a part of Slavic architecture that every fence surrounding a homestead, and transforming it into a primitive fortress, had at its gate (engr.5) decorated pillars, and on the rooflet a symbol or the sun. Every dwelling from whose summit pointed skyward the pazdur, possessed a podcienie (a projecting roof, see engr.6) supported by carved pillars.

Słoneczka i pazdury – te widome do dziś dnia symbole wiary praojców – zakuwał artysta pierwotny w drewniany słup i stawiał go jako grobowe pomniki (drzeworyt 7 i 8) na mogiłach żalników, by i po śmierci jeszcze miał zmarły Słowianin nad grobem symbole swej wiary, symbole wiecznego życia.

The słoneczko (symbol of the Sun) and the pazdur (a gable-ornament symbolizing lightning), those still existing symbols of the faith of our forefathers, were carved by the primitive artist on wooden columns and placed as monuments (engr.7 and 8) in the żalnik, the last resting-place of the ashes of the departed, that the dead Slav might have above his grave the symbols of his faith, the symbols of eternal life.

I boga swego Peruna (drzeworyt 9) czy Światowita (drzeworyt 10) przedstawiał Słowianin jako słup drewniany lub kamienny, na którym wykuwał odznaki danego Boga.

The Slav also represented his god Perun (engr.9) or Sviatovid (engr.10) by means of a pillar of wood or stone, on which lie carved the attributes of the god.

Na tych pomnikach swej wiary dał nam nasz praszczur pierwotne pierwiastki architektoniczne, któremi żył i które stawiał na rozstajnych drogach jako kapliczki z daszkami (drzeworyt 11), pod któremi umieszczał swastyki, symbole słońca, ognia, dobrobytu i szczęścia.

On these monuments of his faith our primitive ancestor gave us these first elements of architecture, proceeding from his inmost being, by which he lived, and which he erected by the wayside (engr.11) protected by rooflets, under which he placed the svastik, symbol of the Sun, source or prosperity and happiness.

Małe kapliczki, zawieszane na świętych drzewach (drzeworyt 12) lub drewniane kapliczki, stawiane wśród rozległych pól (drzeworyt 13) poświęcone były Żywi i Dadźbogowi, by strzegli zasiewów rolnika i dażyli go urodzajem.

The small kapliczki (shrines) suspended from the sacred trees (engr.12) or those placed among the fields (engr.13) were dedicated to the gods Żyvia and Dadźbóg who watched over  the seed sown by the husbandman and gave him good crops.

I wdzięczny był prasłowianin bóstwom za otrzymane dary: dawał im na przybytek chatę na wzór własnej, stawiał im kątynę (drzeworyt 14), początkowo najprawdopodobniej wieloboczną, której pierwowzór brał ze swojego namiotu, z biegiem zaś czasu budował im świątynie czworoboczne (drzeworyt 15) coraz to okazalsze.

And the ancient Slav was grateful to his gods for the gifts received: he gave them for sanctuary a dwelling similar to his own, he erected temples to them (engr.14), in the beginning probably polygonal, taking his tent as a model, and in course of time quadrangular (engr.15) and more and more imposing.

Przez małe bramki (drzeworyt 16 i 17), pokryte strzechą, wchodzili wierni na dziedziniec kątyny lub na żalnik, by składać tu bogom i bożętom ofiary z chleba, miodu i pisanek, żeby w ten sposób zaskarbić sobie łaskę i opiekę Bóstw.

Though the small gate (engr.16 and 17) covered with a thatch, passed the faithful into the court of the kontyna (temple) or to the żalnik, bringing to their gods offerings of bread, honey and pisanki (eggs with elaborate decorations in colour), in order to propitiate them and obtain their grace and protection.

Chaty (drzeworyt 18) kmiece pokryte były z zasady słomą lub sitowiem, bo były one budowane na prędce u stóp grodziska przed obroną tegoż lub po odpędzeniu najezdcy.
Na grodziskach (drzeworyt 19), otoczonych wodą, wałami i częstokołem wznosił kneź – wójt – witeź dla swej drużyny domy przestrzenne (drzeworyt 20), młyny (drzeworyt 21), w których zimą mielono żyto i pszenicę i składano do spichrzy (drzeworyt 22) na czarne godziny, na wiosenne przednówki.

The dwellings (engr.18) of the husbandmen were usually covered with straw or rushes, and built at the foot of the fortress, where they might find shelter during attacks until the enemy was repulsed.
In the fortress (engr.19) surrounded by water, ramparts and pointed stakes, the seignior of the region built for his knights spacious dwellings (engr.20) and mills (engr.21), where in winter rye and wheat were ground and stored in the granary (engr.22) against a time of need.

Sam dla siebie, opodal na wzgórku, stawia kneź dworzec modrzewiowy (drzeworyt 23) ze świetlicą dla gości, zawsze mile widzianych, oraz skarbiec (drzeworyt 24) z bierwion dębowych, w których przechowywał łupy wojenne, rozdawane następnie hojną dłonią gościom i straży grodzkiej za wierną służbę i wytrwałe czuwanie na wieżach strażniczych (drzeworyt 25) grodu, by wróg podstępny nie zastał mieszkańców grodziska nieprzygotowanych do obrony. Rycerze ci nieraz z całem poświęceniem zdrowia i życia bronili grodu swego pana, kraju i ojczyzny przed wrogiem, a gdy polegli – to po spaleniu ich na stosie wraz z ich bronią, koniem, wiernym psem i sokołem, i po zagrzebaniu popiołów w urnach na żalniku (drzeworyt 26) pod kątynką Wełesa, jeszcze z za światów, z raju-wyraju przodków swoich patrzyli z rozkoszą na przepiękne swe obronne grodziska (drzeworyt 27).

Cieszą się oni i radują po dziś dzień, ze pomimo tyluwiekowych trudów, walk i niewoli żyje Słowiańszczyzna i pewnym krokiem dąży ku Pięknu, Dobru i Prawdzie.

For himself, on an adjacent hill, the seignior erected a manor of larchwood (engr.23),with a  świetlica (reception-chamber) for guests, always welcome, and a treasury (engr.24)  of stout oaken beams, where the spoils of war were kept. These spoils were distributed with a generous hand among the guests, and also among the guards of the fortress for their faithful service, and their patient vigils on the watch-towers (engr.25) of the fortress, that the wily enemy might not find the inhabitants unprepared for battle. These knights devoted their lives to their seignior and their country, and when they fell, after their bodies were burned on the funeral-pyre together with horse, faithful dog and hawk, after their ashes were consigned to urns and placed in the żalnik (engr.26) near the temple of Wełes – still, in spirit, from its sacred precincts they gazed with delight on their beautiful fortress (engr.27).
And they still rejoice to-day that despite the trials, the struggles, the captivity or centuries their race has survived and is striving steadfastly toward Beauty, Goodness and Truth.